تأويلى را بازگذاشته است . « 1 » از سوى ديگر ، بنا به گفتهء شهيد مطهرى ، برداشت از قرآن هراندازه بدون غرض باشد ، باز نمىتوان آن را يكسان فهميد و عرضه كرد ، چرا كه از خصايص و معجزات قرآن اين است كه گاهى تعبيرات خودش را به گونه‌اى مىآورد كه مىتوان از آنها چندگونه معنا فهميد . « 2 » به‌هرحال در منابع روايى سنى و شيعى ، به اختلاف‌پذيرى فهم قرآن و برخوردارى آن از وجوه و معانى مختلف اشاره و دلايلى بر آن ارائه شده است . حجم زيادى از روايات دربارهء قرآن به اين موضوع اشاره دارد . « 3 » جالب است بدانيم كه برپايه قراين متقن تاريخى حتى مسلمانان قرن نخست و معاصران و مخاطبان مستقيم نزول وحى و حتى افرادى مانند ابن عباس ، در فهم لغات و الفاظ و دلالت‌هاى زبانى قرآن توفيق بيشترى داشتند ، در فهم واژگان و مراد واقعى آيات دچار مشكل شده بودند . « 4 » بررسى و تبيين چرايى اختلاف‌پذيرى قرآن و اسباب اختلاف برداشت‌ها و داورى درباره آن در رسالت اين نوشته نيست « 5 » ، اما به اجمال مىتوان عوامل اختلاف برداشت از متون دينى را به دو دسته تقسيم كرد :

--> ( 1 ) . براى اطلاع از چنين ديدگاهى نك : اركون ، محمد ، تاريخية الفكر العربى الاسلامى ، ص 145 - 147 ؛ على حرب ، التأويل و الحقيقة ، مقالهء « المجاز و الحقيقة » ؛ همچنين عبد الكريم سروش ، صراطهاى مستقيم . ( 2 ) . مطهرى ، مرتضى ، آشنايى با قرآن ، ج 4 ؛ ص 134 . ( 3 ) . چنين احاديثى را البته با اختلاف تعابير و مضامين بنگريد : متقى ، على بن حسام الدين ، كنز العمال ، احاديث 2661 ، 2789 ؛ طبرى ، جامع البيان فى تفسير القرآن ، ج 1 ، ص 109 ، كلينى ، همان ، ج 2 ، ص 598 ؛ مجلسى ، ج 92 ، ص 83 ؛ سيوطى ، الاتقان ، ج 2 ، ص 184 ؛ طباطبايى ، همان ، ج 3 ، ص 7567 . ( 4 ) . نك : شاطبى ، الموافقات ، ج 2 ، ص 57 - 58 ، احمد امين ، فجر الاسلام ، ص 196 - 197 ، سيوطى ، الاتقان ، ج 1 ، ص 354 - 355 . ( 5 ) . براى اطلاع بيشتر از اين مهم بنگريد : فصلنامه هفت آسمان ، شماره 20 ، مقاله نگارنده با عنوان « اختلاف‌پذيرى قرآن و دسته‌بندىهاى مسلمانان » .